Đi Mãi Mà Không Tới

“I wish upon you ample doses of pain and suffering.” - Jensen Huang

Có người nghe câu này sẽ nghĩ: “Ông này điên à? Chúc người ta đau khổ làm gì?” Nhưng tôi nhìn lại bản thân thì thấy: tôi chính là sản phẩm sống của lời chúc đó. Không phải kiểu “ngầu như CEO tỷ đô” đâu, mà theo kiểu rất… bình thường: bộ não tôi được huấn luyện bằng đau đớn nhiều đến nỗi giờ nó chỉ biết sinh tồn, không còn biết “ăn mừng” nữa.

Ba mẹ tôi lớn lên trong cực khổ và nghèo đói. Họ biết rõ cảm giác không có gì trong tay, phải vật lộn từng ngày để tồn tại nghĩa là gì. Cái tinh thần đó - luôn phải sẵn sàng, luôn phải cảnh giác, không bao giờ dám thả lỏng - được truyền từ họ sang tôi. Không phải qua những lời dạy trực tiếp, mà qua cách họ sống, cách họ lo lắng, cách họ nhìn cuộc đời. Tôi lớn lên trong một ngôi nhà mà ở đó “đủ” chưa bao giờ thực sự là đủ, và “an toàn” chỉ là chuyện tạm thời. Bộ não tôi được định hình trong môi trường như thế. Nó học được rằng cuộc sống không phải để tận hưởng, mà để vượt qua.

Đời tôi có những lúc “thắng” rất rõ ràng. Đậu kỳ thi mà trước đó tưởng rớt chắc rồi. Qua được vòng phỏng vấn khó nhằn. Xong dự án mà cả team đều nghĩ toang. Được chọn, được công nhận, được khen. Những lúc như thế, lẽ ra tôi phải vui lắm chứ. Nhưng thực tế thì… lại khác. Không hưng phấn, không thấy “phê” gì cả. Tôi chỉ nghĩ “xong một chuyện, may quá, thoát được rồi”. Nó không giống niềm vui chiến thắng. Nó giống cảm giác thoát nạn hơn.

Tôi mới nhận ra là bộ não mình không đo hạnh phúc bằng kết quả tuyệt đối. Nó đo bằng khoảng cách giữa chuyện đã xảy ra với kịch bản tệ nhất mà nó tưởng tượng sẵn rồi. Kết quả tệ hơn kỳ vọng thì buồn, đau. Còn kết quả tốt hơn thì não không “thưởng” tương xứng đâu - nó chỉ tắt chuông báo động đi thôi: “Ok, không tệ như mình lo. Được rồi.” Đó là nhẹ nhõm chứ đâu phải hạnh phúc. Và sống càng lâu trong môi trường đầy bất định, cái thói quen dựng sẵn kịch bản xấu càng thành phản xạ tự nhiên.

Theo tinh thần của Jensen Huang thì “pain and suffering” là nhiên liệu giúp con người bền bỉ hơn, sáng tạo hơn, chịu áp lực tốt hơn. Tôi không bảo cái đó sai. Nó đúng thật. Nhưng có một mặt ít ai nói: có người bị rèn quá kỹ. Đau đớn không còn là bài học thỉnh thoảng ghé qua rồi đi nữa, mà thành luôn mã nguồn của hệ thần kinh. Nó tạo ra một hệ thống phòng thủ chạy 24/7. Hệ thống này giúp tôi trụ vững trước nhiều cú sốc, nhưng mỗi lần “thắng” tôi chẳng thấy mình leo lên được gì - chỉ thấy mình chưa rơi xuống mà thôi.

Mỗi lần bước vào chuyện khó - thi quan trọng, phỏng vấn, deadline dự án nghẹt thở, thuyết trình trước đám đông - trong đầu tự nhiên bật lên mấy câu kiểu: “Không được thì thôi, cũng đâu có mong gì”, “Rớt cũng bình thường thôi”, “Khó thế này thì fail là hợp lý”. Nghe thì như kiểu rất lý trí, rất “trưởng thành”, kiểu “tôi là người thực tế mà”. Nhưng thực ra tôi hiểu nó là cơ chế tự bảo vệ. Nó cho phép tôi nói với bản thân: nếu kết quả xấu thì mình đã chuẩn bị tinh thần rồi; còn nếu tốt thì chỉ là “may thôi, không rơi vào trường hợp tệ nhất”. Vấn đề là không có phần thưởng cảm xúc gì cả. Chỉ có cái cảm giác được giải tỏa khỏi kịch bản đau đớn mà mình đã sống cùng trong tưởng tượng suốt thời gian qua.

Cái kỳ ở chỗ: kịch bản xấu được tôi “tập dượt” rất nhiều, nên nếu nó xảy ra thật thì não cũng đỡ bị sốc. Còn kịch bản tốt thì hầu như chẳng được tập dượt kiểu đó. Thế là khi chuyện tốt xảy ra, não lại không biết phải vui thế nào. Nó chỉ biết một động tác quen thuộc: tắt còi báo động rồi quay lại tư thế canh gác.

Tôi nghĩ đây là hậu quả của một bài học được khắc vào tiềm thức qua nhiều lần: hy vọng cao thì nguy hiểm, vui quá sớm là tự hại mình. Mỗi lần hy vọng nhiều rồi bị đập tơi tả, não ghi nhận “đừng bay cao nữa”. Nó hạ thấp trần kỳ vọng, giới hạn sự phấn khích, luôn giữ khoảng cách an toàn với niềm vui. Đây là một cơ chế cực kỳ thông minh nếu mục tiêu tối cao là “đừng gục ngã”. Nhưng cái giá phải trả là niềm vui bị cắt đứt, và “chiến thắng” dần biến thành thứ gần với… “tránh thua” hơn.

Từ đấy, thành tựu với tôi không còn mang màu sắc của “phần thưởng” nữa. Nó mang màu sắc của “sinh tồn”. Tăng lương không còn là “mình giỏi đấy”, mà là “ít nhất cũng đỡ lo thêm vài năm”. Được offer job tốt không còn là “mình đạt được điều mình muốn”, mà là “bớt lo thất nghiệp”. Dự án thành công không còn là “cột mốc đáng tự hào”, mà là “đỡ cháy, đỡ bị mắng, đỡ fail”. Bộ não tôi gắn thành công với việc tiếp tục tồn tại chứ không phải với niềm vui. Vì thế nó luôn giữ tôi ở trạng thái phòng thủ, luôn sẵn sàng chống cháy, luôn chuẩn bị cho cú đánh tiếp theo. Không có cảm giác “xong một giai đoạn rồi”. Chỉ có “qua ải này, chuẩn bị ải sau”.

Thỉnh thoảng tôi nghĩ: hay là tự thưởng cho mình cái gì đó nhỉ. Đi chơi đâu đó, mua món gì mình thích, làm cái gì vô dụng nhưng vui. Ý nghĩ lóe lên rồi bị một giọng khác dập tắt: “Đốt tiền vô ích thế? Chắc chưa?” Với hệ thống của tôi thì thời gian, tiền bạc, sức lực giống như oxy sinh tồn. Dùng oxy để học thêm, làm việc, tăng độ an toàn - đó mới hợp lý. Còn dùng oxy “cho vui” lại bị coi như mối đe dọa. Nó không hỏi “mày có dư không”. Nó chỉ hỏi “tại sao dám xài?”

Thế nên dù khách quan mà xét là đủ rồi, tôi vẫn sống như người đang ở chế độ “chưa chết thì phải tiếp tục”. “Tiến lên” không còn là lựa chọn tự do nữa, mà giống phản xạ sinh tồn. Tôi không cảm thấy mình đang chọn tiếp tục đi, mà giống như bị đẩy bởi một lực vô hình từ phía sau: ký ức về lần sụp đổ, nỗi sợ quay về vạch xuất phát, và một hệ thần kinh lúc nào cũng thì thầm “đừng tưởng mình an toàn đâu”.

Tôi không nghĩ Jensen sai. Tôi chỉ thấy bức tranh này cần cả hai mặt. Đau đớn đúng là thứ rèn con người thành kẻ mạnh mẽ. Nhưng đau đớn cũng không nên được phép viết hết cả hệ điều hành cảm xúc. Nó nên dạy ta cách chịu đựng, tạo ra chiều sâu, giúp ta thực tế hơn. Nhưng sau đó phải có động tác ngược lại: học lại cách ăn mừng mà không ảo tưởng, học lại cách hy vọng mà không ngây thơ, học lại cách dừng lại không phải vì hết việc mà vì đã đủ cho giai đoạn này. Nếu không, ta sẽ sống như những cỗ máy được tối ưu hóa cho mục đích “đừng chết”, rồi quên mất rằng con người không chỉ để trụ lại - mà còn để cảm nhận được mình đang sống.