Khi Không Gì Là Chắc

“Có 40% khả năng nó thành vì A, 25% vì B, 10% vì cái gì đó ta chưa nghĩ ra, và 25% là ta hiểu sai từ đầu.”

Ta thực sự, thực sự muốn thế giới phải hợp lý theo kiểu thẳng thắn. Ta muốn “A gây ra B rồi gây ra C.” Rõ ràng. Dễ hiểu. Dễ nhớ. Khi ai hỏi “tại sao chuyện này lại xảy ra?” ta thấy sướng khi chỉ ra được một lý do, một chuỗi sự kiện rõ ràng.

Nhưng thế giới hầu như không bao giờ chạy theo kiểu đó.

Thường thì không có một nguyên nhân duy nhất. Mọi thứ xảy ra vì một đống yếu tố lộn xộn trộn lại, mỗi cái có tỷ lệ riêng, va chạm vào nhau theo kiểu rối tung lên. Cuộc đời không phải chương trình máy tính - bỏ vào cái này, ra cái kia y chang mỗi lần. Nó giống poker hơn: chơi chuẩn mà vẫn thua. Chơi bậy mà vẫn thắng. Việc ta làm và kết quả ra sao không bị khóa chặt - chỉ là xác suất thôi.

Cái này làm não ta rất khó chịu. Ta được xây dựng để tìm quy luật, học từ “cái này gây cái kia,” đoán cái sắp tới dựa vào cái đã qua. Nhưng ta được xây cho một thế giới đơn giản hơn nhiều so với cái ta đang sống. Ông bà xưa có thể nghĩ “tôi làm thế này thì thế kia sẽ xảy ra” và phần lớn đúng. Ném đá, nó bay đúng chỗ ta nghĩ. Gieo hạt tưới nước, nó mọc lên. Ngắn gọn rõ ràng.

Giờ mọi thứ rối tung lên với những vòng lặp feedback và cái ngẫu nhiên thực sự. Nhưng ta vẫn thèm cái đơn giản ngày xưa. Nên ta tự tạo ra nó, dù nó không có thật.

Khi một startup thắng, ta viết về người sáng lập thông minh ra sao. Khi nó sập, ta chỉ vào những lỗi hiển nhiên. Nhưng thật ra? Có thể 40% là họ thắng vì vô tình làm đúng sản phẩm đúng lúc, 25% vì ra mắt đúng thời điểm thị trường sẵn sàng, 10% vì có người quen biết ai đó giới thiệu với nhà đầu tư đúng người, và 25% là thuần may mắn mà ta không gọi tên được. Cùng công ty đó, cùng quyết định, nhưng một người bị cảm vào ngày họp quan trọng - bùm, kết quả hoàn toàn khác.

Nhưng ta không thể kể chuyện kiểu đó. Nghe nó không đã. Không cho ta bài học gì dùng được. Nên ta đơn giản hóa: “Họ thắng vì thông minh và chăm chỉ.” “Họ thua vì không nghe khách hàng.” Câu chuyện gọn gàng. Dễ dạy. Cũng có lẽ sai, hoặc thiếu hết phần quan trọng.

Còn tệ hơn nữa: làm đúng vẫn có thể fail. Làm sai vẫn có thể ăn. Làm mọi thứ chuẩn mà vẫn thua. Làm bậy hết mà vẫn thắng. Và ngay cả khi đã xong xuôi, ngay cả khi có hết data trước mặt, ta vẫn thường không phân biệt được đâu là đâu.

Cái này phá nát mọi thứ: ta không thể học từ kinh nghiệm một cách chắc chắn. Ông founder thành công kia có thể chỉ là gặp may, không phải vì strategy đúng. Người thua có thể có ý tưởng hay mà chỉ là xui. Nhưng ta coi thắng là đúng, thua là sai. Ta copy người thắng, không biết rằng ta đang copy những thói quen ngẫu nhiên của mấy người chủ yếu là gặp may.

Nhưng cái thực sự chết người: cố nghĩ về tương lai. Khi cố tưởng tượng chuyện chưa xảy ra, nó phức tạp lên cực nhanh. Không chỉ “chuyện gì sẽ xảy ra?” mà là “Nếu A thì B, nhưng nếu KHÔNG A thì có thể C, và nếu B thì phải nghĩ tới D và E, nhưng nếu C thì…”

Mỗi lựa chọn nhân đôi các khả năng. Hai thành bốn thành tám thành mười sáu. Phải nhét ngày càng nhiều thứ vào đầu. Và đó là nếu ta biết những lựa chọn là gì, mà thường thì không biết.

Vậy ta làm gì? Bóp nó lại. Giả vờ có một con đường chính và quên hết mấy nhánh. Ta nói “chắc sẽ ra thế này” và thôi nghĩ về mấy trường hợp khác. Phải làm vậy, vì não ta nghĩa đen là không chứa nổi nhiều “có thể” như vậy.

Nhưng đây là thứ ta mất: ta không còn thấy được những gì thực sự có thể xảy ra. Ta nhầm cái câu chuyện đơn giản trong đầu với thực tế. Khi có gì đó ngoài câu chuyện xảy ra, ta sốc - dù nó luôn có thể xảy ra. Ta nói “ai mà biết trước được” trong khi thực ra là “tôi không nghĩ về cái này vì nó không nằm trong câu chuyện của tôi.”

Tôi thấy mình làm vậy hoài. Khi lên kế hoạch gì đó, tôi chỉ tưởng tượng một con đường: con đường có vẻ sẽ xảy ra nhất, hoặc con đường tôi muốn, hoặc chỉ là cái tôi nghĩ ra đầu tiên. Tôi biết mọi thứ có thể khác đi. Nhưng tôi không thực sự nhớ điều đó. Tôi đâu có đi đâu cũng tính xác suất. Tôi chỉ đi với một câu chuyện trong đầu.

Rồi nếu có chuyện gì đó ngoài câu chuyện đó xảy ra, tôi lại thấy hỗn loạn. Thấy như thế giới đang bừa bãi và bất công. Nhưng không phải vậy. Nó chỉ đang làm cái nó vốn làm - chạy bằng xác suất. Tôi mới là người giả vờ mọi thứ chắc chắn, vì dễ nghĩ hơn.

Fun fact: Ngay cả những thành phần cơ bản nhất của mọi thứ - nguyên tử, electron, photon - cũng chạy bằng xác suất, không phải chắc chắn. Trong vật lý lượng tử, các hạt không có vị trí hoặc trạng thái xác định cho đến khi bạn đo chúng. Trước đó, chúng tồn tại trong “chồng chất” (superposition) - tất cả các trạng thái có thể cùng lúc, mỗi cái với xác suất khác nhau. Một electron không phải “ở đây” hay “ở kia” - nó nằm trong một đám mây xác suất, với khả năng cao hơn ở một số điểm nhất định. Đây không chỉ là vấn đề đo lường hay thiếu thông tin. Vũ trụ thực sự không “quyết định” hạt ở đâu cho đến khi có gì đó buộc nó phải chọn. Thí nghiệm tư duy nổi tiếng về con mèo của Schrödinger minh họa sự kỳ lạ này: một con mèo trong hộp vừa sống vừa chết (trong trạng thái chồng chất) cho đến khi bạn mở hộp và buộc thực tế phải chọn một. Vũ trụ vốn dĩ là xác suất từ gốc rễ, không chỉ là hiểu biết của ta về nó.

Vậy làm sao? Ta không thể thực sự nghĩ về vô số khả năng. Ta đâu phải máy tính. Ta cần đơn giản hóa để sống được.

Nhưng có lẽ ít nhất ta có thể biết là mình đang làm vậy. Có lẽ ta có thể giữ câu chuyện trong đầu lỏng lẻo hơn một chút. Khi nói “A gây ra B,” có lẽ nhớ cái chú thích vô hình: có lẽ thôi, một phần, cùng với C và D và mười thứ khác ta chưa để ý, theo cách có thể không giống vậy lần sau.

Có lẽ ta nên thoải mái với việc nói “tôi không biết” nhiều hơn. Không phải bỏ cuộc - mà chỉ là thành thật về thực tế.

Có thể ta có thể kể chuyện một cách đúng đắn hơn - thừa nhận cả may mắn lẫn sự bất định, thay vì làm như mọi thứ đã định sẵn. “Chúng tôi thắng vì may mắn theo những cách cụ thể này, và thành thật là chúng tôi vẫn chưa hiểu hết tại sao nó lại ăn.” “Chúng tôi thua dù làm nhiều thứ đúng, và chúng tôi không chắc mình có thể làm gì khác.”

Những câu chuyện này nghe không sướng bằng. Không cho ta bài học đơn giản. Không cho ta cảm giác kiểm soát. Nhưng nó gần với sự thật hơn. Và lâu dài thì sự thật thắng sự thoải mái.

Cuộc đời không phải code. Nó là ván bài. Càng sớm ta ngừng mong đợi mọi thứ chạy như chương trình, ta càng sớm chấp nhận được cái cách lộn xộn, ngẫu nhiên, đẹp đẽ mà mọi thứ thực sự vận hành.